Lessons learned van ernstige valincidenten in Nederland

Willem Jansen

Gecertificeerd valbeveiliging installatie en keuring expert

Een ongeluk zit in een klein hoekje. Een losse tegel, een onhandige beweging of even geen aandacht en het gebeurt: je valt.

Voor jongeren is het vaak snel vergeten, maar voor ouderen kan een val flink wat gevolgen hebben. In Nederland is vallen dé belangrijkste oorzaak van letsel bij mensen van 65 jaar en ouder. Het gaat niet alleen om een gebroken heup of een blauwe plek; de impact op iemands zelfstandigheid en leven is enorm. In dit artikel duiken we in de cijfers, de oorzaken en de beste lessen die we kunnen trekken uit ernstige valincidenten om dit te voorkomen.

De schokkende cijfers achter een val

Valincidenten zijn geen zeldzaamheid; ze zijn aan de orde van de dag.

Volgens het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) werden er in 2021 meer dan 176.000 valincidenten geregistreerd bij mensen van 65 jaar en ouder. Dit is een enorm aantal, zeker als je bedenkt dat dit ongeveer 13% van deze bevolkingsgroep betreft. Van al deze vallen resulteerden er 11.000 in een ziekenhuisopname en liepen 1.400 mensen een blijvende invaliditeit op. De maatschappelijke impact is groot, maar de financiële kant mag ook niet worden vergeten.

De directe en indirecte kosten – denk aan medische behandelingen, revalidatie en langdurige verpleging – worden geschat op maar liefst € 1,6 miljard per jaar. Het is belangrijk om hierbij te bedenken dat deze cijfers waarschijnlijk nog onderschat zijn, omdat niet alle, vooral lichtere, valpartijen worden gemeld.

Regionale verschillen zijn ook interessant: volgens gegevens van Veiligheidsregio’s heeft Drenthe het hoogste aantal valincidenten per 1000 inwoners, terwijl Flevoland hierin de laagste cijfers laat zien.

Dit kan te maken hebben met de demografie, de infrastructuur of de beschikbaarheid van zorgdiensten.

De verstrekkende gevolgen van een zware val

Een val is vaak meer dan alleen een fysiek incident. De gevolgen kunnen een langdurige impact hebben op de kwaliteit van leven. Naast de directe pijn en het ongemak, leiden valpartijen vaak tot fysieke beperkingen.

Denk aan moeite met lopen, rechtop zitten of tillen. Een groot gevaar is het ontstaan van een vicieuze cirkel: na een val ontwikkelen mensen vaak angst om te vallen, wat leidt tot minder bewegen en een toename van spierzwakte, wat op zijn beurt het risico op een nieuwe val vergroot.

Psychologische gevolgen zoals angst, depressie en eenzaamheid komen helaas ook veel voor. Een val kan leiden tot een verlies van zelfstandigheid en een afname van sociaal-maatschappelijke participatie.

De kosten voor zorg en revalidatie na een zware val kunnen aanzienlijk zijn, en de impact op de patiënt en hun omgeving is vaak groot. In dergelijke situaties kan de Wet Verbetering Zorg (WvZ) van toepassing zijn, wat de verantwoordelijkheid voor behandelkosten bij de zorgverzekeraar legt, maar de emotionele last blijft.

De top 3 oorzaken van vallen bij ouderen

Onderzoek toont aan dat vallen zelden door één enkele factor wordt veroorzaakt.

1. Medische oorzaken en medicatie

Het is meestal een combinatie van risico's. Experts en de Nederlandse Patiëntenfederatie wijzen op drie hoofdoorzaken: Chronische aandoeningen zoals diabetes, osteoporose, hart- en vaatziekten en neurologische aandoeningen kunnen de balans, coördinatie en spierkracht aantasten.

Een belangrijke boosdoener is medicatie. Slaapmiddelen, antidepressiva en bepaalde bloeddrukverlagers kunnen duizeligheid of een verminderde reactiesnelheid veroorzaken.

2. Omgevingsfactoren in huis

Een onderzoek van de Universiteit van Maastricht naar medicatiegebruik bij ouderen heeft aangetoond dat veel ouderen meerdere medicijnen gebruiken, waardoor het risico op interacties en bijwerkingen toeneemt.

Een onveilige leefomgeving is een veelvoorkomende oorzaak. Denk aan losse vloerbedekking, trappen met een slechte hellingshoek, slecht verlichte gangpaden en een gebrek aan handgrepen. Ook de inrichting van de woning speelt een rol: lage stoelen, overvolle gangen en een onoverzichtelijke indeling verhogen het risico aanzienlijk. Veel mensen wonen in verouderde woningen die niet voldoen aan moderne veiligheidseisen, wat simpelweg pech kan betekenen bij een onhandige beweging.

3. Fysiologische veranderingen door veroudering

Veroudering gaat helaas gepaard met het verlies van spierkracht, balans en coördinatie. Een verminderde zintuiglijke waarneming, met name van zicht en gehoor, maakt het moeilijker om obstakels op tijd te zien.

Een lage bloeddruk, bekend als orthostatische hypotensie, kan leiden tot duizeligheid bij het opstaan. Een studie in het tijdschrift ‘Acta Neurologica’ toonde aan dat het verlies van proprioceptie – het vermogen om de positie van het lichaam in de ruimte te voelen – een cruciale factor is bij het risico op vallen.

Valrisico opsporen: Hulpmiddelen van VeiligheidNL

Gelukkig hoef je het niet alleen te doen. VeiligheidNL biedt diverse hulpmiddelen om valrisico’s bij ouderen te identificeren en te verminderen.

Een handig hulpmiddel is de online valrisicotool op de website van VeiligheidNL. Hiermee kunnen mensen eenvoudig beoordelen hoe groot hun risico is op vallen door vragen te beantwoorden over gezondheid, leefomgeving en activiteiten. De tool geeft een risicoscore en biedt persoonlijke tips om het risico te verlagen, waarbij we ook wijzen op het gevaarlijke suspension trauma na een val.

Bovendien biedt VeiligheidNL informatie over valpreventieprogramma’s en -cursussen, die gericht zijn op het verbeteren van de balans, coördinatie en spierkracht. Een aanrader is de 'Checklist Veilig Thuis', die een uitgebreide beoordeling van de veiligheid in huis biedt, inclusief valpreventie. Deze checklist is beschikbaar via de app ‘Checklist Veilig Thuis’ en is ontwikkeld in samenwerking met de Nederlandse Patiëntenfederatie en de Nederlandse Zorgbond.

Preventieve maatregelen en interventies

Voorkomen is beter dan genezen. Naast technische oplossingen is gedragsbeïnvloeding om onveilig werken op hoogte essentieel. Er zijn diverse maatregelen te nemen om valincidenten te verminderen, onder te verdelen in drie categorieën:

• Individuele maatregelen: Regelmatige lichaamsbeweging, met name oefeningen gericht op balans, coördinatie en spierkracht, is essentieel. Een gezond dieet met voldoende calcium en vitamine D helpt de botdichtheid te verhogen en osteoporose te voorkomen. Ook het regelmatig controleren van medicatie en het aanpassen van de dosering of het stoppen met medicatie die het risico op vallen verhoogt, is belangrijk.
• Omgevingsmaatregelen: Het aanpassen van de leefomgeving verlaagt het risico aanzienlijk. Verwijder losse vloerbedekking, repareer trappen en voorzie ze van stevige handgrepen. Verbeter de verlichting in huis en ruim obstakels in gangen en kamers op. Hulpmiddelen zoals een toiletbril met armleuningen en een douchestoel vergroten de veiligheid in de badkamer aanzienlijk.
• Maatschappelijke maatregelen: Valpreventieprogramma’s, gericht op het verbeteren van de balans, coördinatie en spierkracht, zijn effectief. Het bieden van ondersteuning en begeleiding aan ouderen, zoals huisbezoeken en sociale activiteiten, helpt eenzaamheid en inactiviteit te voorkomen. De inzet van mantelzorgers en vrijwilligers is hierbij cruciaal.

Organisaties zoals Stichting Valpreventie Nederland (SVEN) en de Nederlandse Patiëntenfederatie zetten zich actief in. SVEN biedt trainingen en workshops aan voor professionals en vrijwilligers. De Nederlandse Patiëntenfederatie pleit voor een veilige en toegankelijke omgeving voor ouderen. Het is van groot belang dat overheid, zorgverleners, gemeenten en maatschappelijke organisaties samenwerken om valpreventie te bevorderen.

De ‘Preventieplan Valincidenten’ van de Nederlandse overheid stelt concrete doelen en maatregelen voor de komende jaren, wat een voortdurende inspanning vraagt om de veiligheid van ouderen te waarborgen. De ‘Checklist Veilig Thuis’ van VeiligheidNL is een waardevol hulpmiddel om de veiligheid in huis te beoordelen en te verbeteren, waarbij een goed reddingsplan na een val essentieel blijft voor een snelle en veilige afloop.

Het is aan te raden om deze checklist in te vullen en de aanbevelingen op te volgen.

Door proactief te handelen, kan het risico op valincidenten aanzienlijk worden verminderd en de kwaliteit van leven van ouderen worden verbeterd. De investering in valpreventie is een investering in de gezondheid en welzijn van de oudere generatie.